Zdjęcie tytułowe

Bitwa pod Budziszynem — kwiecień 1945

Dziesiątki tysięcy polskich żołnierzy zostały rzucone do operacji pomocniczej, która z punktu widzenia samego Berlina była drugorzędna. Bitwa pod Budziszynem to zapomniana karta polskiego frontu zachodniego — i jeden z najboleśniejszych rachunków, jakie nasi żołnierze zapłacili pod sowiecką komendą w 1945 roku.

Pod cudzą komendą

21 kwietnia 1945 roku 2. Armia Wojska Polskiego — niespełna 89 tysięcy żołnierzy, w większości młodych poborowych, którzy uniform włożyli kilka miesięcy wcześniej — weszła do walki jako pomocniczy związek operacyjny 1. Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa. Nie była to siła samodzielna. Plany sztabowe, kalendarz uderzeń, kierunek natarcia — wszystko zostało narzucone z radzieckiej góry. Polskie dowództwo dysponowało polskimi pułkami, ale o losie tych pułków decydowali inni.

Tłem operacji była końcowa faza ofensywy berlińskiej. Główne siły radzieckie pchały na Berlin; południowe skrzydło 1. Frontu Ukraińskiego miało osłonić Drezno przed niemieckim przeciwuderzeniem od Łużyc. To zadanie Koniew zrzucił właśnie na 2. Armię WP — związek najsłabiej wyposażony, najmniej doświadczony, z najkrótszym stażem bojowym w całym zgrupowaniu.

Dowódcą armii był generał Karol Świerczewski. Oficer, którego życiorys — pobyt w ZSRR od dziecka, kariera w Armii Czerwonej, służba w Hiszpanii — czynił z niego figurę bardziej radziecką niż polską. Po wojnie propaganda PRL uczyniła z niego legendę. W kwietniu 1945 roku, w lasach pod Budziszynem, ta legenda dopiero się kuła — i to za cenę, której pełna kalkulacja przez dziesięciolecia była niemożliwa.

Plan i jego zderzenie z rzeczywistością

Pierwotne założenia operacyjne były ambitne: szybki marsz na zachód, rozcięcie niemieckiej obrony i wyjście w kierunku Drezna. Na papierze plan zakładał, że 4. Armia Pancerna gen. Fritza-Huberta Gräsera została wyczerpana i nie ma już siły na poważny przeciwatak. W rzeczywistości Niemcy zachowali zdolność do skoordynowanych uderzeń.

22 kwietnia — gdy polskie czołówki zbyt głęboko wsunęły się w korytarz między Niesky a Budziszynem — niemieckie zgrupowanie wykonało manewr okrążający z północy i z południa. Polskie pułki znalazły się w pułapce, której nie przewidywała żadna z map rozkładanych w sztabie armii. 8., 9. i 10. dywizje piechoty prowadziły walkę w częściowym kotle przez kolejne pięć dni — bez stabilnego zaopatrzenia, bez wsparcia artyleryjskiego z głębi, ze świadomością, że ich los nie obchodzi tych, którzy podejmują decyzje wyżej.

1. Korpus Pancerny Wojska Polskiego — jednostka, w którą włożono ogromne nadzieje — został rozbity w walce, której polskie dowództwo nie miało jak uniknąć. Czołgi T-34 i działa samobieżne SU-85, otrzymane z radzieckiej dostawy kilka miesięcy wcześniej, płonęły w lasach Łużyc. Załogi — w większości polskie — ginęły w nich.

Bilans, o którym milczała PRL

Według ustaleń historiografii powojennej — w pełnym kształcie odzyskanej dopiero po 1989 roku, w pracach Czesława Grzelaka, Henryka Stańczyka, Stefana Zwolińskiego — 2. Armia Wojska Polskiego straciła pod Budziszynem od 4,9 do 5,2 tysiąca poległych, około 10,5 tysiąca rannych oraz blisko 2 tysiące zaginionych. W ciągu pięciu dni walk armia kadłubowo straciła 18-20 procent swojego stanu wyjściowego.

To straty proporcjonalnie wyższe niż w jakiejkolwiek innej bitwie 1945 roku, w której uczestniczyły jednostki polskie. PRL ten rachunek skutecznie ukrywała przez dziesięciolecia — bo wymagałby przyznania, że Polacy ginęli pod sowieckim dowództwem w operacji, której celem nie była Polska, a przyspieszenie szachowych ruchów Stalina nad Łabą.

Świerczewski — legenda i jej koszty

Decyzje generała Świerczewskiego do dziś dzielą historyków. Krytycy wskazują, że dopuścił do nadmiernego wysunięcia czołówek w terenie, którego ukształtowanie wykluczało skuteczne wsparcie tyłowe. Że bagatelizował meldunki wywiadu o niemieckich rezerwach. Że — jak w wielu innych momentach swojej kariery — bardziej zależało mu na wykonaniu radzieckich oczekiwań niż na ochronie polskiego wojska. Obrońcy odpowiadają, że tempo dyktowała mu góra. Obie strony tego sporu mają argumenty. Jedno jest pewne: pamięć o tym, kim był Świerczewski, przez dziesięciolecia była celowo kształtowana w sposób, który uniemożliwiał rzetelną ocenę jego decyzji.

Miejsce w pamięci

Bitwa pod Budziszynem — nazywana w polskim piśmiennictwie historycznym „hekatombą 2. Armii Wojska Polskiego” — była przez całą epokę PRL traktowana ostrożnie. W oficjalnej narracji była częścią „braterskiego marszu na Berlin”; pełnego rachunku strat i odpowiedzialności dowódczej nie przedstawiano. Dopiero po 1989 roku otworzyły się archiwa, dopiero wtedy zaczęto pytać o liczby i o nazwiska.

Cmentarze wojenne pod Niesky, Pliesskowitz i Crostwitz kryją około 4 tysięcy żołnierzy. Każda z tych mogił to chłopak, który nie wrócił z wojny, którego nie doczekała rodzina, którego sprawa nie była jego. Opowieść o Budziszynie zasługuje na coś więcej niż akademicki cudzysłów wokół słowa „hekatomba” — zasługuje na uczciwe pytanie: po co tam zginęli, kto wydał rozkaz, i dlaczego prawda dochodziła do nas pół wieku.

Polacy ginęli pod sowiecką komendą w operacji, której Polska była drugorzędnym beneficjentem.— Z opracowań historiografii po 1989 roku