Zdjęcie tytułoweBadanie wypadków lotniczych — standardy międzynarodowe
Standardy międzynarodowego prawa lotniczego są jednoznaczne: kraj, którego obywatele zginęli w katastrofie samolotu zarejestrowanego w tym kraju, ma niezbywalne prawo prowadzenia własnego niezależnego badania. Cztery lata po Smoleńsku polski wymiar sprawiedliwości wciąż nie ma pełnego dostępu do dowodów. Ten fakt wymaga komentarza.
Co mówi ICAO
Międzynarodowe Konwencje Lotnicze (ICAO Annex 13) regulują postępowanie w razie wypadku samolotu wojskowego lub cywilnego, zarejestrowanego w jednym państwie a rozbitego na terytorium innego. Procedura jest standardowa: państwo, na którego terytorium doszło do katastrofy, prowadzi formalne dochodzenie — ale państwo rejestracji samolotu otrzymuje pełny status „uprawnionego przedstawiciela”, z dostępem do wszystkich dowodów, swobodą wykonywania własnych ekspertyz i prawem do publikowania własnych ustaleń.
Standardy te wypracowała amerykańska Federalna Administracja Lotnictwa (FAA) wspólnie z partnerami międzynarodowymi w drugiej połowie XX wieku. Kraj rejestracji ma prawo: do otrzymania wraku, czarnych skrzynek, dokumentacji technicznej, świadków, wyników sekcji zwłok ofiar. Bez tych elementów rzetelne dochodzenie nie jest możliwe. To są standardy uniwersalne — stosowane od wypadków Boeingów 727 po katastrofy McDonnell Douglas MD-83.
Co stało się w sprawie Tu-154M
10 kwietnia 2010 roku polski samolot wojskowy Tu-154M, lecący z prezydentem RP i 95 innymi pasażerami na pokład, rozbił się przy lądowaniu pod Smoleńskiem. Zginęli wszyscy. Rosja — jako kraj, na którego terytorium doszło do katastrofy — wzięła sprawę pod siebie. To samo w sobie nie było kontrowersyjne. Kontrowersyjne stało się to, co działo się później.
Wbrew międzynarodowym standardom Rosja nie przekazała Polsce wraku samolotu, nie zwróciła oryginałów czarnych skrzynek (przekazała kopie), nie udostępniła pełnej dokumentacji rosyjskiej wieży kontrolnej, nie współpracowała przy ekspertyzach kryminalistycznych. Polski komitet badawczy — pod kierownictwem Jerzego Millera — był uzależniony od materiałów selektywnie przekazywanych przez stronę rosyjską. Niezależne polskie ekspertyzy techniczne były wykonywane na podstawie kopii, fragmentów, niepełnych zapisów.
Dlaczego to jest wyjątkowe
W praktyce międzynarodowej zdarza się, że kraj prowadzący dochodzenie zwleka, opóźnia, ogranicza dostęp. Rzadko zdarza się, by przez ponad cztery lata systematycznie odmawiał przekazania szczątków samolotu krajowi, którego obywatele zginęli. Federalna Administracja Lotnictwa i jej europejskie odpowiedniki w podobnej sytuacji nie miałyby cierpliwości — interwencje dyplomatyczne, sankcje sektorowe i formalne skargi międzynarodowe nastąpiłyby już w pierwszych miesiącach.
W przypadku Smoleńska polskie reakcje były ostrożne. Powody — geopolityczne, gospodarcze, polityczne — można szczegółowo wyliczać. Nie zmienia to faktu, że Polska — jeden z największych krajów UE, członek NATO — nie była w stanie wyegzekwować standardów, które gwarantują obywatelom najmniejszych państw świata. To wymaga refleksji nie tylko o sprawie Smoleńska, ale o pozycji negocjacyjnej Polski wobec Rosji w ogóle.
Procedura, której nie zastosowano
Co Polska mogła zrobić? Wynika z międzynarodowych standardów: wniosek formalny o przekazanie wraku w pierwszym miesiącu po katastrofie. Skarga do ICAO. Inicjatywa europejskiej rezolucji w sprawie. Działania nie zostały podjęte z odpowiednią konsekwencją — z mieszanki braku doświadczenia, braku woli politycznej i strachu przed eskalacją.
Dziś, cztery lata po katastrofie, polska komisja śledcza pod kierownictwem Antoniego Macierewicza prowadzi własne dochodzenie. Jego ustalenia są przedmiotem ostrego sporu politycznego. Niezależnie od tego, czy ten spór się rozwiąże politycznie czy nie, sprawa Smoleńska pozostawia trwałą lekcję: polski system bezpieczeństwa lotniczego — i polska zdolność egzekwowania własnych praw na arenie międzynarodowej — wymaga znacznego wzmocnienia.
Polska nie była w stanie wyegzekwować standardów, które gwarantują obywatelom najmniejszych państw świata.— Komentarz redakcji